Bosnië
Mei 2013 | Caroline Folmer
Inleiding
Het conflict in Bosnië is een van de bekendste Europese conflicten uit de jaren negentig van de vorige eeuw. Na de dood van President Tito van Joegoslavië valt de republiek Joegoslavië uiteen. In Bosnië vechten Bosniakken, Bosnische-Kroaten en Bosnische-Serviërs met elkaar. Het conflict wordt gekenmerkt door het plaatsvinden van etnische zuiveringen zoals rond de val van Srebrenica. In 1995 wordt de oorlog beëindigd door het sluiten van de Dayton akkoorden. Sindsdien is het relatief rustig in het gebied, hoewel er tot op de dag van vandaag nog altijd internationale troepen aanwezig zijn.
- Chronologie van het conflict
- 1980 Dood van President Tito van Joegoslavië
1990 Eerste multipartij-verkiezingen in Bosnië-Herzegovina
1991 Kroatië en Slovenië verklaren zich onafhankelijk
Feb 1992 Onafhankelijkheidsreferendum Bosnië-Herzegovina
5 april 1992 Bosnische-Kroaten en Bosniakken roepen de onafhankelijkheid uit
7 april 1992 Bosnische-Serviërs roepen de Republika Srpska uit
Juni 1992 De VN breidt het mandaat van UNPROFOR uit van Kroatië naar Bosnië-Herzegovina
1992-1996 Belegering van Sarajevo
1992-1994 Kroatisch-Bosniakse Oorlog
1994 Verdrag van Washington
1995 Val van Srebrenica
Aug-sep 1995 NAVO Bombardement Bosnisch-Servische troepen
1995 Dayton Akkoorden
- Betrokken actoren
Bij een conflict zijn altijd meerdere actoren betrokken. Dit kunnen regeringen van landen zijn, politieke partijen, rebellengroepen of internationale organisaties als de Verenigde Naties. Hieronder staan de verschillende actoren en hun standpunten van het conflict in Bosnië kort beschreven.
Nationaal niveau
- Bosniakken/Bosnische Moslims
De Bosniakken zijn één van de drie grootste etnische bevolkingsgroepen in Bosnië-Herzegovina. De geallieerde politieke partij heet de Partij van Democratische Actie (SDA). Hun militaire vleugel is het Leger van de Republiek Bosnië-Herzegovina (ARBiH).
- Bosnische-Kroaten
De Bosnische-Kroaten zijn één van de drie grootste etnische bevolkingsgroepen in Bosnië-Herzegovina. De geallieerde politieke partij heet de Kroatische Democratische Unie. Hun militaire vleugel is het Kroatisch Defensie Committee (HVO). Zij worden gesteund door Kroatië.
- Bosnische-Serviërs
De Bosnische-Serviërs zijn één van de drie grootste etnische bevolkingsgroepen in Bosnië-Herzegovina. De geallieerde politieke partij heet de Servische Democratische Partij. Hun militaire vleugel is het Leger van Republika Srpska (VRS). Zij worden gesteund door Servië. Karadzic en Mladic zijn de bekendste leiders van de Bosnische-Serviërs.
Internationaal niveau
- Internationale organisaties
Zowel de Verenigde Naties, als later ook de NAVO en de EU, sturen verschillende troepen naar Bosnië- Herzegovina om de vrede te herstellen dan wel te bewaken.
- Dieperliggende oorzaken
De dieperliggende oorzaken zijn oorzaken die op economisch, politiek, sociaal en religieus vlak spelen in een conflict. In het conflict in Bosnië speelden vooral sociale en politieke factoren een rol. Dit zal hieronder beschreven worden.
Sociaal/Politiek
Bosnië-Herzegovina was één van de zes republieken binnen het voormalige Joegoslavië. Er wonen veel verschillende etnische groepen in het land. Volgens de volkstelling in 1991 bestaat de bevolking voor 34 % uit Bosniakken, oftewel Bosnische-Moslims, voor 31 % uit Bosnische-Serviërs en voor 17 % uit Bosnische-Kroaten.
Na de dood van President Tito -de communistische leider van Joegoslavië- in 1980, begint Joegoslavië langzaam uit elkaar te vallen. De republieken worden steeds nationalistischer. Dit leidt tot spanningen tussen de verschillende bevolkingsgroepen. In 1989 wordt de nationalistische Serviër Slobodan Milosevic de President van Joegoslavië. Dit wakkert de spanningen verder aan. De verschillende etnische groeperingen komen steeds verder van elkaar af te staan. In 1990 vinden de eerste de eerste verkiezingen in Bosnië-Herzegovina plaats, waarbij de bevolking ook op andere partijen dan de communistische partij kan stemmen. De drie grote etnische partijen winnen. Op 25 september 1991 verklaren Slovenië en Kroatië zich onafhankelijk. Hierdoor geïnspireerd schrijft de Bosnische regering op 29 februari 1992 een referendum uit met de vraag of Bosnië-Herzegovina ook onafhankelijk moet worden. Terwijl de Bosnische-Kroaten en Bosniakken vóór stemmen, boycotten de Bosnische-Serviërs het referendum. Zij willen dat Bosnië-Herzegovina deel uit blijft maken van Joegoslavië. Dit tot onvrede van de Bosnische-Kroaten en de Bosniakken. Ondanks de boycot roepen de Bosnische-Kroaten en Bosniakken op 5 april 1992 de onafhankelijkheid uit. In reactie hierop roepen de Bosnische-Serviërs op 7 april hun eigen republiek uit: Republika Srpska oftewel de “Servische Republiek'. De Bosnische-Serviërs worden gesteund door het Joegoslavische Volksleger van Slobedan Milosevic.
- Verloop van het conflict
- Naast de dieperliggende oorzaken zijn er ook ontwikkelingen geweest die het conflict op korte of lange termijn hebben beïnvloed. Hiermee worden de gebeurtenissen tijdens een conflict bedoeld, zoals opstanden en vredesonderhandelingen.
De Bosnische Oorlog 1992
De eerste fase van het conflict is een strijd met aan de ene kant de Bosnische-Kroaten en Bosniakken, verenigd in het Kroatische Defensie Committee en het leger van de Republiek Bosnië en Herzegovina, en aan de andere kant de Bosnische-Serviërs, oftewel het leger van Republika Srpska, gesteund door het Joegoslavische volksleger. Daarnaast zijn er ook veel paramilitaire eenheden actief in het gebied. Onderdeel van de strijd zijn vanaf april 1992 ook de etnische zuiveringen en massamoorden, met name op Bosniakken en Bosnische-Kroaten binnen het gebied “Republika Srpska'. In juni 1992 breidt de VN Veiligheidsraad het mandaat van UNPROFOR, de vredestroepen die tot dan toe actief zijn in Kroatië, uit naar naar Bosnië-Herzegovina. UNPROFOR heeft een heel gelimiteerd mandaat en kan niet voorkomen dat de strijd doorgaat.
De Kroatische-Bosniakse Oorlog 1992-1994
Het Karadardevo-verdrag werd in 1991 al getekend door de Kroatische president Tudman en de Servische president Milosevic. De twee leiders hadden in het geheim Bosnië-Herzegovina tussen Servië en Kroatië verdeeld. Daaropvolgend tekenden in 1992 ook de Bosnisch-Servische leider Karadzic en Bosnisch-Kroatische leider Boban een verdrag met elkaar om Bosnië-Herzegovina tussen de Republika Srpska en de Kroatische Republiek Herzeg-Bosnië op te delen. Hierdoor verandert het conflict. Waar eerst de Bosniakken en Bosnische-Kroaten aan dezelfde kant vochten, keren de Bosnische-Kroaten zich nu tegen de Bosniakken. De strijd tussen de Bosniakken en Bosnische-Kroaten wordt ook wel de Kroatisch-Bosniakse Oorlog genoemd en duurt van 19 juni 1992 tot 23 februari 1994. Eén van de bekendste gebeurtenissen uit dit conflict is de belegering van de stad Mostar waarbij onder andere de historische brug 'Stari Most' zwaar wordt beschadigd. Ook in de Kroatisch-Bosniakse Oorlog komen etnische zuiveringen en massamoorden voor. In maart 1994 wordt het Verdrag van Washington getekend. Door dit verdrag wordt het territorium van Herzeg-Bosnië verdeeld in tien autonome 'kantons' die samen de Federatie van Bosnië en Herzegovina vormen.
De Bosnische Oorlog 1994-1995
Terwijl de Bosnische-Kroaten en Bosniakken met elkaar vechten winnen de Bosnische-Serviërs veel terrein. Als die eerste echter opnieuw een alliantie vormen, raken de Bosnische-Serviërs in het gedrang. Twee belangrijke gebeurtenissen uit de strijd tussen de Bosnische-Serviërs en de Bosniakken zijn de val van Srebrenica en de belegering van Sarajevo. De Bosnische-Servische troepen omsingelen Sarajevo van april 1992 tot februari 1996. Naar schatting overleven tussen de 5000 en 10000 inwoners de omsingeling niet. Eén van de bekendste gebeurtenissen tijdens deze belegering is het Markale bloedbad. De Bosnische-Servische troepen schieten mortieren af op de marktplaats die in totaal 105 mensen doden.
Een andere bekende gebeurtenis is de val van Srebrenica. Srebrenica was één van de enclaves die door de VN-troepen werd beschermd tegen mogelijke etnische zuiveringen. Het is een stad in Republika Srpska met voornamelijk Bosniakse inwoners. Als de Servische strijders, onder leiding van Mladic, besluiten om het gebied binnen te trekken, kunnen de Nederlandse VN-troepen dit niet voorkomen. De Bosniakse mannen en jongens worden gescheiden van de vrouwen. Mladic belooft dat zij slechts geëvacueerd zullen worden. Alle achtduizend mannen blijken echter te zijn vermoord of worden nog altijd vermist.
Naar aanleiding van het Markale bloedbad en de val van Srebrenica besluit de NAVO om de Bosnische-Servische troepen te bombarderen. De operatie vond plaats tussen 30 augustus en 20 september 1995. Het doel van de operatie was om Milosevic onder druk te zetten om deel te nemen aan de onderhandeling die uiteindelijk in november 1995 tot de Dayton akkoorden zouden leiden.
De Dayton Akkoorden
Tijdens de Bosnische Oorlog had de internationale gemeenschap al verschillende pogingen ondernomen om door middel van onderhandeling de oorlog in Bosnië te beëindigen. Deze zijn echter allemaal mislukt. Na de druk door de NAVO bombardementen worden uiteindelijk de akkoorden van Dayton gesloten. Het verdrag deelde Bosnië-Herzegovina op in twee administratieve entiteiten; de Servische republiek (Republika Serskamp) zou 49 procent van het territorium verkrijgen en de Federatie van Bosnië-Herzegovina 51 procent. Daarnaast werd er onderhandeld over een nieuwe politieke structuur. Hierin leveren de drie etnische groeperingen allemaal een eigen president. Het voorzitterschap van de presidenten rouleert elke acht maanden. Ook bleven er internationale vredestroepen actief in het gebied. Sinds 2004 is dit de Europese troepenmacht EUFOR Althea. Een belangrijk onderdeel van het vredesproces van Bosnië-Herzegovina is de medewerking met het Internationale Joegoslavië Tribunaal in Den Haag. Volgens het laatste Voortgangsrapport van de Europese Unie was de samenwerking tussen de Bosnische autoriteiten en het tribunaal voldoende.
- Actoren betrokken bij vredesinitiatieven
- Hier lees je meer over de verschillende initiatieven om vrede te bevorderen die hebben plaatsgevonden.
De burgerlijke samenleving had in Bosnië-Herzegovina weinig invloed op de officiële vredesbesprekingen. Ze hebben echter wel een grote rol gespeeld in de wederopbouw van Bosnië-Herzegovina. Er zijn nog altijd veel nationale en internationale NGOs (niet-gouvernementele organisaties) actief in het gebied. Er zijn meer dan achtduizend NGO's geregistreerd in het land, maar gedacht wordt dat er ongeveer 500 tot 1500 daadwerkelijk actief zijn. Zij hebben onder andere een belangrijke rol in de verzoening tussen de verschillende etnische bevolkingsgroepen. De NGO's zien echter een terugloop in fondsen voor Bosnië-Herzegovina en mede daardoor trekken steeds meer internationale NGO's zich terug.
- Links met Nederland
- Onder dit kopje vind je meer informatie over de belangrijke rol die Nederland heeft gespeeld in het conflict in Bosnië.
De bekendste link tussen Nederland en de Bosnische oorlog ligt in de betrokkenheid van de Nederlandse VN troepen bij de val van Srebrenica (zie hierboven). Het Nederlandse bataljon “Dutchbat' was verantwoordelijk voor het bewaken van de enclave en haar 30.000 inwoners. Zij slaagden hier echter niet in. Naar aanleiding van dit bloedbad werd in Nederland door de commissie Kemenade onderzocht in hoeverre de Nederlandse troepen verantwoordelijk waren voor de val van Srebrenica. Op 16 april 2002 viel het tweede kabinet Kok over de regeringscrisis die ontstond naar aanleiding van het Srebrenica-drama.
Tijdens de wederopbouw van Bosnië-Herzegovina zijn veel Nederlandse (afdelingen van) NGO's actief geworden in het gebied zoals IKV Pax Christi en SOS Kinderdorpen.
- Cijfers
- Er zijn ongeveer 97.000 mensen omgekomen tijdens het conflict. 65% van de slachtoffers waren Bosnische-Moslims, 25% Servische-Bosniërs en 8% Kroatische-Bosniërs (http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6228152.stm)
- In januari 2012 woonden er nog ongeveer 113.000 interne ontheemde personen in Bosnië-Herzegovina.
- Schattingen van het aantal vrouwen dat slachtoffer werd van verkrachting tijdens het conflict variëren van twintig tot vijftigduizend vrouwen uit alle etnische groeperingen.
- Links en downloads
- Hier vind je boektitels en links naar documentaires over de oorlog in Bosnië.
- Boeken / artikelenCIA World Fact Book Bosnia-HerzegovinaEuropese Unie (2011) Voortgangsrapport Bosnië en HerzegovinaGow, James (1997) Triumph of the lack of will. International Diplomacy and the Yugoslav WarMagas, Branka en Ivo Zanic (2001) The War in Croatia and Bosnia-Herzegovina 1991-1995Malcolm, Noel (2004). Bosnia. A Short History.VideoFilm: The Whistleblower (2010)- Observatiepost Foxtrot- Dutchbat en het gifgas- Generaal van Srebrenica- De Dutchbat tapes- Jacht op MladicVroeger en zo: Oorlog in Verscheurd JoegoslaviëDNW – Circus Sarajevo – een blik achter de schermen van de hulpverlening in Bosnië-Herzegovina http://www.hollanddoc.nl/kijk-luister/maatschappij/oorlog.html?playurn=urn:vpro:media:program:3181395¤tPage=3
Bekijk de "persoonlijke verhalen" achter het conflict.