Conflicten Teller nl

  • Er is sprake van grote politieke tegenstellingen, spanningen en/of machtsstrijd
  • Dit heeft nog niet geleid tot geweld of de spanningen gaan niet langer met geweld gepaard
  • Het conflict speelt nu, of niet langer dan een jaar geleden
  • Er is gewapende strijd om de macht over (een deel van) het land
  • Bij de strijd is minstens één regeringsleger en één andere gewapende groepering betrokken
  • Er is gewapende strijd geweest tussen gewapende groepen met meer dan 25 doden per jaar.
  • Er is nu geen grootschalige gewapende strijd meer, er is een vredesakkoord, staakt-het-vuren of het conflict is slapend
  • Er vallen (relatief) weinig doden door de strijd; minder dan 25 per jaar.
  • De oorzaken van het conflict zijn nog niet echt weggenomen.
  • Er kan opnieuw gewapende strijd uitbreken.
  • Er is sprake van grote politieke tegenstellingen, spanningen en/of machtstrijd.
  • Het conflict valt niet onder de bovenstaande 3 definities, maar is belangrijk genoeg om onder de aandacht te worden gebracht.
  • Bij dit conflict zijn filmpjes en/of teksten beschikbaar waarin de persoonlijke verhalen achter het conflict verteld worden.
  • KIik op de vertellerknop hierboven om de popup met de filmpjes te openen.

Aantal conflicten
in de wereld

Bosnië

Januari 2014 | Bas van Gerwen en Caroline Folmer

Inleiding

Het conflict in Bosnië is één van de bekendste Europese conflicten uit de jaren negentig van de vorige eeuw. Het conflict wordt gekenmerkt door het plaatsvinden van etnische zuiveringen, zoals rond de val van Srebrenica. In 1995 wordt de oorlog beëindigd door het sluiten van de Dayton akkoorden. Sindsdien is het relatief rustig in het gebied, hoewel er tot op de dag van vandaag nog altijd internationale troepen aanwezig zijn.

Edit
Delete
Chronologie van het conflict

1980                 Dood van President Tito van Joegoslavië

1990                 Eerste multipartij-verkiezingen in Bosnië-Herzegovina

1991                 Kroatië en Slovenië verklaren zich onafhankelijk

Feb 1992          Onafhankelijkheidsreferendum Bosnië-Herzegovina

5 april 1992       Bosnische-Kroaten en Bosniakken roepen de onafhankelijkheid uit

7 april 1992       Bosnische-Serviërs roepen de Republika Srpska uit

Juni 1992          De VN breidt het mandaat van UNPROFOR uit van Kroatië naar Bosnië-Herzegovina

1992-1996         Belegering van Sarajevo

1992-1994         Kroatisch-Bosniakse Oorlog

1994                 Verdrag van Washington

1995                 Val van Srebrenica

Aug-sep 1995    NAVO Bombardement Bosnisch-Servische troepen

1995                 Dayton Akkoorden


Edit
Delete
Betrokken actoren


Bij een conflict zijn altijd meerdere actoren betrokken. Dit kunnen regeringen van landen zijn, politieke partijen, rebellengroepen of internationale organisaties als de Verenigde Naties. Hieronder staan de verschillende actoren en hun standpunten van het conflict in Bosnië kort beschreven.


Nationaal niveau



Bosniakken/Bosnische Moslims -  

De Bosniakken zijn één van de drie grootste etnische bevolkingsgroepen in Bosnië-Herzegovina. De geallieerde politieke partij heet de Partij van Democratische Actie (SDA). Hun militaire vleugel is het Leger van de Republiek Bosnië-Herzegovina (ARBiH). De Republiek van Bosnie - Herzegovina werd in 1992 uitgeroepen door Alija Izetbegovic, leider  van de Partij van Democratische Actie (SDA). Nadat Kroatië en Slovenië in 1991 de onafhankelijkheid hadden uitgeroepen waren de Bosniakken bang dat de Serviërs hen binnen Joegoslavië zouden overheersen. Om dit te voorkomen wilden zij dat Joegoslavië opgedeeld zou worden, wat dus onafhankelijkheid zou betekenen voor Bosnië -Herzegovina.   




Bosnische-Kroaten -  

De Bosnische Kroaten riepen in november 1991 onder leiding van Mate Boban de Koratische republiek van Herzeg-Bosnië uit. Het doel van de verbonden politiek partij, de Kroatisch Democratische Unie, was op het begin niet precies duidelijk. Voor alle leden was het duidelijk dat er een verdediging moest komen tegen Servisch geweld, daarom werd het Kroatisch Defensie Comité (HVO) opgericht. De Kroatische republiek werd gesteund door de leider van Kroatië, Franjo Tudjman.   



Bosnische-Serviërs -      

De Bosnische-Serviërs zijn één van de drie grootste etnische bevolkingsgroepen in Bosnië-Herzegovina. De geallieerde politieke partij heet de Servische Democratische Partij. Hun militaire vleugel is het Leger van Republika Srpska (VRS). Zij worden gesteund door Servië. Karadzic en Mladic zijn de bekendste leiders van de Bosnische-Serviërs. De Bosnische Serviërs verklaarde op 7 april 1992 onder leiding van Radovan Karadzic de onafhankelijkheid van Republika Srpska nadat de Europese Commissie Bosnië en Herzegovina had erkend als onafhankelijke staat.  Zij waren bang dat de onafhankelijkheid van Bosnië en Herzegovina ervoor zou zorgen dat zij overheerst zouden worden door de Islamitische meerderheid. Omdat de Republika Srpska gesteund werd door de Servische leider, Slobodan Milosevic, was het belangrijk dat zij een staat binnen Joegoslavië zouden blijven.   


 
Internationaal niveau 

Zowel de Verenigde Naties, als later ook de NAVO en de EU, sturen verschillende troepen naar Bosnië-Herzegovina om de vrede te herstellen dan wel te bewaken. De Verenigde Naties waren vanaf het begin van 1992 ook actief binnen Bosnië-Herzegovina, zij waren daarvoor ook al actief  binnen Kroatië. Gedurende het conflict steunde de VN de overheid van de Republiek van Bosnië-Herzegovina aangezien deze als enige internationaal werd erkend. De steun bestond aan het begin voornamelijk uit het opstellen van veilige gebieden en ze legde een vliegverbod op in verschillende regio’s later werd de betrokkenheid uitgebreid door het uitvoeren van bombardementen. 

Edit
Delete
Dieperliggende oorzaken


De dieperliggende oorzaken zijn oorzaken die op economisch, politiek, sociaal en religieus vlak spelen in een conflict. Deze zullen zal hieronder beschreven worden. 


Sociaal/Politiek 

 
Bevolkingsgroepen en religie:

Vanaf de oprichting van Joegoslavië na de Eerste Wereldoorlog was er geregeld sprake van geweld tussen de verschillende groepen die in Joegoslavië leefden. De drie grootste groepen waren de Kroaten (Katholiek), Serviërs (Orthodox Christelijk) en Moslims . Vanaf het einde van de tweede wereldoorlog wist de nieuwe leider van Joegoslavië. Josip Tito, deze haatgevoelens echter te onderdrukken.
            Het was uiteindelijk de Servische Slobodan Milosevic die er achter kwam dat nationalisme een sterk politiek wapen was toen na de dood van Tito ook het communisme op instorten stond. Milosevic bracht de Servische nationalistische gevoelens weer terug op de voorgrond waardoor ook de andere bevolkingsgroepen zich gingen groeperen op basis van etniciteit. Deze emoties liepen zo hoog op dat in 1991 Slovenië en Kroatië zich onafhankelijk verklaarden, met verschillende oorlogen tot gevolg.  In Bosnië-Herzegovina lag de situatie iets anders dan in de rest van Joegoslavië. De samenstelling van de verschillende bevolkingsgroepen was in Bosnïe-Herzegovina veel meer verspreid. Volgens de volkstelling van 1991 bestaat de bevolking voor 34 % uit Bosniakken, oftewel Bosnische-Moslims, voor 31 % uit Bosnische-Serviërs en voor 17 % uit Bosnische-Kroaten. Net als in de rest van Joegoslavië werden de nationalistische gevoelens ook hier heftiger. Dit kwam duidelijk naar voren door de problemen die volgde toen de Bosniakken in februari 1992 het voorstel deed om een volksstemming te houden voor de onafhankelijkheid van Bosnië-Herzegovina. Dit voorstel zorgde voor een heftige reactie vanuit de Servische kant van de bevolking.   


Politiek: 

De politieke situatie in Joegoslavië was voor het uitbreken van de verschillende oorlog in het land al uiterst instabiel. Het land werd vanaf het einde van de tweede wereldoorlog geregeerd door Josip Tito. Tijdens zijn regeerperiode maakte Tito veel gebruik van de geheime dienst om er voor te zorgen dat niemand te veel macht kreeg. Dit systeem waarbij politici of hoge militaire officieren slechts beperkte macht verkregen zorgde er voor dat er na de dood van Tito, op 4 mei 1980, geen goede opvolger beschikbaar was. Hierdoor raakte de politieke situatie in Joegoslavië ernstig verstoord.
            Een tweede probleem waar Joegoslavië mee zat was het feit dat het land vanuit een communistische staat met slechts één partij omgevormd moest worden naar een democratie met meerdere partijen. In Bosnië-Herzegovina werden er in 1990 voor het eerst democratische verkiezingen gehouden. De drie grootste deelnemende partijen waren gevormd rond de hiervoor genoemde bevolkingsgroepen. Het complete politieke systeem was erop gericht om de balans tussen de verschillende bevolkingsgroepen te behouden maar op deze manier ontstond er in Bosnië-Herzegovina geen sterke ondergrond voor de overheid.



Cultureel


Zoals eerder vermeld had Joegoslavië een voorgeschiedenis op het gebeid van etnisch geweld. Deze geschiedenis zorgde voor verstoorde verhoudingen tussen de verschillende bevolkingsgroepen. Zo zagen de Serviërs zichzelf als de grote verdedigers van het Christendom en de Kroaten waren moordlustige schoften. De Kroaten daarentegen zagen zichzelf als de slachtoffers van Servische overheersing en onderdrukking. Deze denkbeelden lagen diepgeworteld in de Bosnische samenleving.


Economisch


De economie van Joegoslavië, en dus ook van Bosnië-Herzegovina, zat al sinds de jaren zeventig in een diep dal. De problemen ontstonden toen Tito besloot om grote bedragen te lenen van West-Europa om zo de export te stimuleren. In de jaren zeventig was er echter ook in Europa spraken van een economische crisis. Door de crisis werden de producten uit Joegoslavië geweerd om zo de Europese economie te beschermen. 
Het resultaat was dat Joegoslavië achter bleef met torenhoge schulden. Deze economische achteruitgang bleef aanhouden totdat het in de jaren negentig een hoogtepunt bereikte. Studenten konden na hun studie geen werk meer vinden en pogingen van de Tito tot modernisatie van de industrie zorgde voor overbezetting van de fabrieken en te hoge lonen voor de arbeiders. Daarnaast zorgde de overgang van de communistische plan economie naar een vrijemarkt economie voor een toename van de toch al zo hoge werkloosheid en inflatie.

Edit
Delete
Dynamiek

Naast de dieperliggende oorzaken zijn er ook ontwikkelingen geweest die het conflict op korte of lange termijn hebben beïnvloed. Hiermee worden de gebeurtenissen tijdens een conflict bedoeld, zoals opstanden en vredesonderhandelingen. 


De aanleiding van het conflict - 


Zoals boven eerder in deze analyse beschreven is was de situatie in Bosnië-Herzegovina erg explosief, maar van gevechten was het nog niet gekomen. Daar kwam verandering in toen president Izetbegovic in Maart 1992 de onafhankelijkheid uitriep. In december 1990 had Izetbegovic al de onafhankelijkheid voorgesteld maar dit voorstel stuitte op veel verzet van Servische kant. Ondanks dit verzet werd er in februari 1992 toch een volksstemming gehouden en omdat de Serviërs weigerde deel te nemen koos een meerderheid voor de onafhankelijkheid. Deze uitslag gaf het laatste zetje dat Izetbegovic nodig had om de onafhankelijk daadwerkelijk uit te roepen in Maart. In een reactie op de onafhankelijkheid van de republiek van Bosnië en Herzegovina deden de Serven hetzelfde voor de Republika Srpska.



De Bosnische oorlog 1992 - 


De eerste fase van het conflict was een strijd met aan de ene kant het Kroatische Defensie Committee en het leger van de Republiek Bosnië en Herzegovina, en aan de andere kant de Bosnische-Serviërs van Republika Srpska die gesteund werden door het Joegoslavische volksleger. Daarnaast waren er ook veel paramilitaire eenheden actief in het gebied. Vanaf april 1992 was er ook spraken van etnische zuiveringen en massamoorden, met name op Bosniakken en Bosnische-Kroaten binnen het gebied “Republika Srpska'. In juni 1992 breidt de VN Veiligheidsraad het mandaat van UNPROFOR, de vredestroepen die tot dan toe actief zijn in Kroatië, uit naar naar Bosnië-Herzegovina. UNPROFOR had alleen geen toestemming om zich in de gevechten te mengen en zij konden dan ook niet voorkomen dat de strijd doorging. 



De Kroatisch-Bosniakse oorlog 1992-1994 - 


Het Karadardevo-verdrag werd in 1991 al getekend door de Kroatische president Tudjman en de Servische president Milosevic. De twee leiders hadden in het geheim Bosnië-Herzegovina tussen Servië en Kroatië verdeeld. Daaropvolgend tekende in 1992 ook de Bosnisch-Servische leider Karadzic en Bosnisch-Kroatische leider Boban een verdrag om Bosnië-Herzegovina tussen Republika Srpska en de Kroatische Republiek Herzeg-Bosnië op te delen. Hierdoor veranderde het conflict. Waar eerst de Bosniakken en Bosnische-Kroaten aan dezelfde kant vochten, keerden de Bosnische-Kroaten zich hierna tegen de Bosniakken. De strijd tussen de Bosniakken en Bosnische-Kroaten wordt ook wel de Kroatisch-Bosniakse Oorlog genoemd en duurde van 19 juni 1992 tot 23 februari 1994. Een van de bekendste gebeurtenissen uit dit conflict was de belegering van de stad Mostar waarbij onder andere de historische brug 'Stari Most' zwaar wordt beschadigd. Ook in de Kroatisch-Bosniakse Oorlog komen etnische zuiveringen en massamoorden voor, de Verenigde Naties besloten om burgers bescherming te bieden in zogenaamde ‘UN Safe Areas’. In maart 1994 wordt het Verdrag van Washington getekend. Door dit verdrag wordt het territorium van Herzeg-Bosnië verdeeld in tien autonome 'kantons' die samen de Federatie van Bosnië en Herzegovina vormen. 




De Bosnische oorlog 1994-1995 - 


Terwijl de Bosnische-Kroaten en Bosniakken met elkaar vechten winnen de Bosnische-Serviërs veel terrein. Als die eerste echter opnieuw een alliantie vormen, raken de Bosnische-Serviërs in het gedrang. Twee belangrijke gebeurtenissen uit de strijd tussen de Bosnische-Serviërs en de Bosniakken zijn de val van Srebrenica en de belegering van Sarajevo. De Bosnische-Servische troepen omsingelden Sarajevo van april 1992 tot februari 1996. Naar schatting overleven tussen de 5000 en 10000 inwoners de omsingeling niet. Eén van de bekendste gebeurtenissen tijdens deze belegering is het bloedbad op de markt van Sarajevo. De Bosnische-Servische troepen schieten mortieren af op de marktplaats die in totaal 105 mensen doden.   

Een andere bekende gebeurtenis is de val van Srebrenica. Srebrenica was één van de Safe-zones die door de VN-troepen werd beschermd tegen mogelijke etnische zuiveringen. Het was een stad met voornamelijk Bosniakse inwoners, de stad lag in het gebied dat in handen was van Republika Srpska. Toen de Servische strijders, onder leiding van Mladic, besloten om het gebied binnen te trekken, keken de Nederlandse VN soldaten machteloos toe. De Bosniakse mannen en jongens werden gescheiden van de vrouwen. Mladic beloofde dat zij slechts geëvacueerd zullen worden. Alle achtduizend mannen bleken echter te zijn vermoord of worden nog altijd vermist.   

Naar aanleiding van het markt bloedbad en de val van Srebrenica besloot de NAVO om de Bosnische-Servische troepen te bombarderen. De operatie vond plaats tussen 30 augustus en 20 september 1995. Het doel van de operatie was om Milosevic onder druk te zetten om deel te nemen aan de onderhandeling die uiteindelijk in november 1995 tot de Dayton akkoorden zouden leiden. 



De Dayton akkoorden - 


Tijdens de Bosnische Oorlog had de internationale gemeenschap al verschillende pogingen ondernomen om door middel van onderhandeling de oorlog in Bosnië te beëindigen. Deze waren echter allemaal mislukt. Na de NAVO bombardementen werden uiteindelijk de akkoorden van Dayton gesloten. Het verdrag deelde Bosnië-Herzegovina op in twee stukken; de Servische republiek zou 49 procent van het territorium verkrijgen en de Federatie van Bosnië-Herzegovina 51 procent. Daarnaast werd er onderhandeld over een nieuwe politieke structuur. Er werd besloten dat i de drie etnische groeperingen allemaal een eigen president leveren. Het voorzitterschap van de presidenten rouleert elke acht maanden. Ook bleven er internationale vredestroepen actief in het gebied. Sinds 2004 is dit de Europese troepenmacht EUFOR Althea. Een belangrijk onderdeel van het vredesproces van Bosnië-Herzegovina was de medewerking met het Internationale Joegoslavië Tribunaal in Den Haag. Volgens het laatste Voortgangsrapport van de Europese Unie was de samenwerking tussen de Bosnische autoriteiten en het tribunaal voldoende.

 


Edit
Delete
Actoren betrokken bij vredesinitiatieven

Hier lees je meer over de verschillende initiatieven om vrede te bevorderen die hebben plaatsgevonden.


De burgerlijke samenleving had in Bosnië-Herzegovina weinig invloed op de officiële vredesbesprekingen. Ze hebben echter wel een grote rol gespeeld in de wederopbouw van Bosnië-Herzegovina. Er zijn nog altijd veel nationale en internationale NGOs (niet-gouvernementele organisaties) actief in het gebied. Er zijn meer dan achtduizend NGO's geregistreerd in het land, maar gedacht wordt dat er ongeveer 500 tot 1500 daadwerkelijk actief zijn. Zij hebben onder andere een belangrijke rol in de verzoening tussen de verschillende etnische bevolkingsgroepen. De NGO's zien echter een terugloop in fondsen voor Bosnië-Herzegovina en mede daardoor trekken steeds meer internationale NGO's zich terug.

Links met Nederland

Onder dit kopje vind je meer informatie over de belangrijke rol die Nederland heeft gespeeld in het conflict in Bosnië. 


De hiervoor beschreven val van Srebrenica staat te boek als een van de grootste trauma’s van de Verenigde Naties. De safe-zone van de VN in Srebrenica stond onder leiding van 600 Nederlandse militairen. Ondanks de aanwezigheid van deze militairen dronk de Servische generaal Mladic de safe-zone binnen en kort daarop werden rond de 8000 Moslims vermoord.

            Sinds de val van Srebrenica zijn er verschillende onderzoeken ingesteld naar de vraag in hoe verre de Nederlandse overheid aansprakelijk is voor de genocide in Srebrenica. Na een onderzoek van het Nederlandse onderzoeksinstituut NIOD werden de conclusies getrokken dat de missie in Srebrenica slecht voorbereid was en dat het werkte onder een beperkt mandaat (hierin staan de voorwaarden waaronder de troepen over mogen gaan tot militair ingrijpen). Op 16 april 2002 liep de kwestie rond het rapport zo hoog op dat het tweede kabinet Kok ten val kwam. Kok accepteerde de verantwoordelijkheid voor het drama maar niet de schuld ervan, deze moest in internationale kringen gezocht worden.

Vervolgens werd op 4 Juni 2006 de Nederlandse staat en de VN aangeklaagd door de nabestaande van de slachtoffers die omgekomen zijn in Srebrenica. Uiteindelijk werd de Nederlandse staat op 5 Juli 2011 door het gerechtshof in Den Haag aansprakelijk gesteld voor de dood van drie slachtoffers. Deze drie mannen zouden door de Safe-zone uit zijn gestuurd terwijl de Nederlandse Bevelhebbers konden weten dat zij hierdoor aan de Bosnische Serviërs overgeleverd werden die hen niet zouden sparen.  

Cijfers

  • Er zijn ongeveer 97.000 mensen omgekomen tijdens het conflict. 65% van de slachtoffers waren Bosnische-Moslims, 25% Servische-Bosniërs en 8% Kroatische-Bosniërs (http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6228152.stm)

  • In januari 2012 woonden er nog ongeveer 113.000 interne ontheemde personen in Bosnië-Herzegovina.

  • Schattingen van het aantal vrouwen dat slachtoffer werd van verkrachting tijdens het conflict variëren van twintig tot vijftigduizend vrouwen uit alle etnische groeperingen.

Links en downloads
Hier vind je boektitels en links naar documentaires over de oorlog in Bosnië.

Boeken / artikelen

CIA World Fact Book Bosnia-Herzegovina

Europese Unie (2011) Voortgangsrapport Bosnië en Herzegovina   

Gow, James (1997) Triumph of the lack of will. International Diplomacy and the Yugoslav War   

Magas, Branka en Ivo Zanic (2001) The War in Croatia and Bosnia-Herzegovina 1991-1995   

Malcolm, Noel (2004). Bosnia. A Short History.


Video  

Film: The Whistleblower (2010)

-        Observatiepost Foxtrot 
 -       Dutchbat en het gifgas 
 -       Generaal van Srebrenica 
 -       De Dutchbat tapes 
 -       Jacht op Mladic   

Vroeger en zo: Oorlog in Verscheurd Joegoslavië 

DNW – Circus Sarajevo – een blik achter de schermen van de hulpverlening in Bosnië-Herzegovina http://www.hollanddoc.nl/kijk-luister/maatschappij/oorlog.html?playurn=urn:vpro:media:program:3181395&currentPage=3